กรมประมงเปิดตัวแอปพลิเคชัน Thailand FishAI เมื่อวันที่ 29 เมษายน 2569 เพื่อช่วยจำแนกชนิดปลาเบื้องต้นจากภาพถ่ายบนสมาร์ทโฟน ให้ประชาชนค้นฐานข้อมูลชนิดสัตว์น้ำและพรรณไม้น้ำกว่า 2,000 ชนิด แจ้งการสำรวจ และส่งต่อการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญได้สะดวกขึ้น นี่เป็นก้าวสำคัญของการนำปัญญาประดิษฐ์มาเชื่อมงานอนุกรมวิธาน การสำรวจ การอนุรักษ์ และการเรียนรู้ของประชาชน

อย่างไรก็ตาม วันที่ 2 พฤษภาคม 2569 กรมประมงชี้แจงเพิ่มเติมว่า ระบบเป็นโครงการวิจัยและพัฒนาต้นแบบที่พัฒนาในระยะเวลาหนึ่งปี และฟังก์ชัน AI ระยะแรกนำร่องได้ 50 ชนิด ยังไม่สามารถจำแนกปลาได้ทุกชนิด ข้อชี้แจงนี้สำคัญมาก เพราะช่วยวางความคาดหวังอย่างถูกต้องว่า AI เป็นเครื่องมือช่วยเสนอความเป็นไปได้ ไม่ใช่คำตัดสินสุดท้าย

ฐานข้อมูล 2,000 ชนิด ไม่เท่ากับโมเดลจำแนกได้ 2,000 ชนิด

ผู้ใช้ควรแยกสองส่วนของแอปออกจากกัน ส่วนแรกคือฐานข้อมูลสำหรับค้นอ่านข้อมูล ซึ่งกรมประมงระบุว่ารวบรวมสัตว์น้ำและพรรณไม้น้ำมากกว่า 2,000 ชนิด ส่วนที่สองคือโมเดล AI ที่รับภาพแล้วคาดการณ์ชนิดปลา ซึ่งระยะแรกนำร่องเพียง 50 ชนิด

ดังนั้น การค้นชื่อในฐานข้อมูลได้ไม่ได้หมายความว่าโมเดลจะจำแนกชนิดนั้นจากภาพได้เสมอ และเมื่อ AI แสดงชื่อปลา ก็ยังต้องพิจารณาว่าชนิดนั้นอยู่ในกลุ่มที่ระบบรองรับหรือไม่ ภาพมีคุณภาพเพียงพอหรือไม่ และมีชนิดใกล้เคียงที่รูปร่างคล้ายกันหรือไม่

ทำไมปลาจึงจำแนกจากภาพยาก

ปลาชนิดเดียวกันอาจมีสีต่างกันตามเพศ อายุ ฤดู สภาพน้ำ ความเครียด และสภาพแสง ขณะที่ปลาคนละชนิดอาจมีทรงตัว ลาย หรือครีบคล้ายกันมาก ภาพที่ถ่ายผ่านกระจกยังมีแสงสะท้อน การหักเห สีเพี้ยน และการบิดเบือนจากมุมกล้อง บางชนิดต้องดูจำนวนก้านครีบ เกล็ด รูปปาก ตำแหน่งเส้นข้างลำตัว หรือรายละเอียดที่ภาพทั่วไปมองไม่เห็น

สำหรับปลาสวยงามยังมีปัจจัยจากการคัดสายพันธุ์และลูกผสมเข้ามาเพิ่ม รูปร่างหรือสีที่มนุษย์พัฒนาอาจไม่ตรงกับภาพตัวอย่างของปลาป่า การจำแนก “ชนิดทางชีววิทยา” จึงไม่ควรปะปนกับชื่อการค้า ชื่อสี หรือชื่อสายพันธุ์ในวงการ

วิธีถ่ายภาพให้ AI และผู้เชี่ยวชาญประเมินได้ดีขึ้น

1. ถ่ายด้านข้างเต็มตัวให้หัว ลำตัว ครีบ และโคนหางไม่ถูกตัด
2. ใช้แสงสม่ำเสมอ หลีกเลี่ยงแฟลชแรงและเงาสะท้อนบนกระจก
3. ถ่ายหลายมุม โดยเฉพาะด้านข้าง ด้านบน และภาพใกล้ส่วนหัวหรือครีบที่เด่น
4. ใส่วัตถุอ้างอิงขนาดโดยไม่รบกวนปลา เช่น สเกลด้านนอกภาชนะ
5. บันทึกสถานที่ แหล่งน้ำ วันที่ ความเค็ม ความลึก และลักษณะถิ่นอาศัย หากเป็นปลาจากธรรมชาติ
6. ไม่ปรับสี ไม่ใช้ฟิลเตอร์ และเก็บไฟล์ต้นฉบับไว้
7. หากเป็นปลาซื้อขาย ให้บันทึกชื่อที่ร้านใช้และแหล่งที่มา แต่ไม่ถือชื่อการค้าเป็นข้อยืนยันทางอนุกรมวิธาน

ใช้ผล AI แบบสามชั้น

ชั้นที่หนึ่ง ใช้เป็นคำค้นเริ่มต้น ตรวจว่าชื่อที่ระบบเสนอมีรูปร่าง ถิ่นกระจาย และสภาพแวดล้อมสอดคล้องกันหรือไม่

ชั้นที่สอง เปรียบเทียบกับฐานข้อมูลหรือคู่มือจากหน่วยงานวิชาการ ดูลักษณะจำแนกสำคัญ ไม่พิจารณาเพียงสีสัน

ชั้นที่สาม ส่งภาพและข้อมูลให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบเมื่อผลมีผลต่อการอนุรักษ์ การนำเข้า–ส่งออก การรายงานชนิดใหม่ การใช้ยา หรือการตัดสินใจที่มีมูลค่าสูง

หากระบบให้ผลไม่ตรงกันในหลายภาพ ควรบันทึกว่า “ยังไม่ทราบชนิด” แทนการเลือกชื่อที่ดูใกล้ที่สุด ความไม่แน่ใจที่ถูกบันทึกไว้อย่างซื่อสัตย์มีประโยชน์ทางวิชาการมากกว่าคำตอบที่มั่นใจแต่ผิด

ประโยชน์ต่อผู้เลี้ยงปลาสวยงาม

ผู้เลี้ยงใช้แอปเป็นประตูเข้าสู่ความรู้เรื่องชนิดปลา ชื่อวิทยาศาสตร์ ถิ่นอาศัย และความแตกต่างจากชนิดใกล้เคียงได้ ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ถูกต้องช่วยค้นข้อมูลการเลี้ยงได้แม่นยำกว่าชื่อการค้า และช่วยลดความเสี่ยงจากการซื้อขายปลาผิดชนิด แต่แอปไม่ควรถูกใช้เพื่อวินิจฉัยโรคจากภาพหรือกำหนดวิธีรักษา เพราะการจำแนกชนิดกับการวินิจฉัยสุขภาพเป็นคนละกระบวนการ

ประโยชน์ต่อการอนุรักษ์และการสำรวจ

เมื่อผู้ใช้ส่งภาพพร้อมพิกัด เวลา และสภาพแวดล้อมอย่างเป็นระบบ ข้อมูลอาจช่วยชี้จุดสำรวจหรือการเปลี่ยนแปลงการกระจายพันธุ์ได้ แต่รายงานจากประชาชนยังต้องผ่านการตรวจคุณภาพก่อนใช้เป็นหลักฐานยืนยันการพบชนิดใหม่หรือการกระจายพันธุ์ใหม่ ผู้ใช้ไม่ควรจับ เคลื่อนย้าย หรือปล่อยปลากลับลงแหล่งน้ำอื่นเพียงเพื่อให้ได้ภาพเพิ่มเติม

ข้อควรระวังเรื่องข้อมูลและจริยธรรม

ก่อนอัปโหลดภาพควรตรวจว่าภาพไม่มีข้อมูลส่วนบุคคลหรือสถานที่อ่อนไหวโดยไม่จำเป็น โดยเฉพาะตำแหน่งของสัตว์น้ำหายากซึ่งอาจเพิ่มความเสี่ยงจากการจับเพื่อการค้า ควรอ่านนโยบายความเป็นส่วนตัวและเงื่อนไขของแอปเวอร์ชันล่าสุดก่อนใช้งาน

สรุปแล้ว Thailand FishAI มีคุณค่าในฐานะผู้ช่วยเปิดประตูสู่ฐานข้อมูลและการจำแนกเบื้องต้น จุดแข็งของระบบจะเพิ่มขึ้นเมื่อผู้ใช้ส่งภาพที่ดี ให้บริบทครบ และยอมรับข้อจำกัดของโมเดล การทำงานร่วมกันระหว่าง AI ฐานข้อมูล และผู้เชี่ยวชาญคือแนวทางที่น่าเชื่อถือที่สุด

แหล่งอ้างอิง

• กรมประมง, ข่าวเปิดตัว Thailand FishAI อัปเดต 30 เมษายน 2569: https://www4.fisheries.go.th/local/index.php/main/view_activities/1321/283473
• กรมประมง, ข่าวชี้แจงการใช้งาน Thailand FishAI วันที่ 2 พฤษภาคม 2569 ซึ่งระบุว่าโมเดลต้นแบบนำร่อง 50 ชนิด: https://www4.fisheries.go.th/dof/news

ภาพประกอบ: สร้างใหม่สำหรับ TheSiamFish เป็นภาพแนวคิด ไม่ใช่หน้าจอจริงของแอป